Bộ Ngoại giao Việt Nam tuyển nhà ngoại giao vào hệ thống công chức qua kỳ thi tuyển công chức cạnh tranh — quy trình có tính cạnh tranh cao, tương tự hệ thống thi tuyển ngoại giao của nhiều nước trên thế giới, dù là Foreign Service của Mỹ, FCDO của Anh hay Auswärtiges Amt của Đức.
Câu hỏi nhiều người tò mò nhất là đại sứ Việt Nam lương bao nhiêu thật ra. Câu trả lời phức tạp hơn người ta tưởng. Lương cơ bản theo bậc lương công chức không phải con số mà công chúng thường hình dung, hệ thống phụ cấp công tác nước ngoài thay đổi bức tranh tổng thể đáng kể, và phần quan trọng nhất của khoản đãi ngộ chưa bao giờ xuất hiện trên bảng lương.
Khoảng cách giữa hình dung công chúng và thực tế này chính là điều khiến câu hỏi có ích với ai đang cân nhắc nghiêm túc sự nghiệp ngoại giao, hoặc đơn giản là tò mò: đại sứ Việt Nam lương bao nhiêu thật ra, và những địa bàn nào thực sự định hình sự nghiệp nhà ngoại giao Việt Nam?
Cơ chế lương của nhà ngoại giao Việt Nam
Nhà ngoại giao Việt Nam là công chức nhà nước, nên lương đi theo hệ thống hệ số lương và lương cơ sở áp dụng chung cho công chức, không phải bảng lương riêng của Bộ Ngoại giao. Chuyên viên mới vào nghề gia nhập ngạch chuyên viên theo hệ số khởi điểm, rồi thăng hệ số theo thâm niên, kết quả công tác và vị trí trống. Vị trí đại sứ thuộc nhóm lãnh đạo cấp cao, có cả hệ số lương lẫn phụ cấp chức vụ riêng.
Con đường vào nghề bắt đầu từ Học viện Ngoại giao (Diplomatic Academy of Vietnam — DAV), cơ sở đào tạo chính quy trực thuộc Bộ Ngoại giao, sau đó là kỳ thi tuyển công chức cạnh tranh vào Bộ. Bài viết này cố ý không nêu con số VND cụ thể, vì hệ số lương và mức lương cơ sở thay đổi theo quyết định của Chính phủ và các đợt cải cách tiền lương định kỳ — số liệu chính xác nên tra trực tiếp tại thông báo tuyển dụng của Bộ Ngoại giao hoặc quy định về tiền lương công chức hiện hành, thay vì dựa vào con số cũ.
Điều thay đổi bức tranh tổng thể nhiều hơn lương cơ bản là hệ thống phụ cấp công tác nước ngoài. Nhà ngoại giao công tác ở nước ngoài nhận phụ cấp sinh hoạt phí theo mức độ khó khăn và chi phí sinh hoạt của từng nước, một phần hoặc toàn bộ chi phí nhà ở, và trong một số trường hợp là học phí cho con cái. Nhưng phần quan trọng nhất của nghề này không xuất hiện trên bất kỳ bảng lương nào — đó là chuyện mang tính cấu trúc: cuộc sống công tác xuyên lục địa, con cái lớn lên nói được nhiều thứ tiếng, và việc có mặt trong căn phòng nơi các quyết định song phương và đa phương thực sự diễn ra.
- Trọng lượng chiến lược của nước sở tại đối với lợi ích đối ngoại, kinh tế và an ninh của Việt Nam
- Mức độ được chú ý từ trung ương — công việc mà lãnh đạo cấp cao của Bộ hoặc Chính phủ theo sát giúp đẩy nhanh thăng tiến sự nghiệp
- Chất lượng cuộc sống tại địa bàn — nhà ở, trường học, khí hậu, khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, an ninh và mức độ phù hợp với gia đình
- Độ phức tạp ngôn ngữ và công việc chuyên môn — ngôn ngữ đòi hỏi kỹ năng cao thường đi kèm khối lượng công việc nặng hơn tỷ lệ thông thường
- Mức độ khó khăn và an toàn — địa bàn càng khó, phụ cấp càng cao, và công tác ở đó càng ảnh hưởng nhiều đến con đường sự nghiệp
Địa bàn nào được săn đón trong ngành đối ngoại Việt Nam không phụ thuộc vào lương cơ bản, mà phụ thuộc nhiều hơn vào sứ mệnh, vai trò đại diện, cuộc sống hằng ngày và áp lực công việc thực tế.
LIGHTFIELD STUDIOS / Adobe Stock
Mỹ bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Việt Nam năm 1995, và Washington là cửa sổ vào một trong những mối quan hệ chuyển mình nhanh nhất của Việt Nam.
Đại sứ quán Việt Nam tại Washington phụ trách một trong những mối quan hệ có tốc độ chuyển mình đáng kinh ngạc nhất của Việt Nam — từ hai bên từng ở hai đầu chiến tuyến đến bình thường hóa quan hệ ngoại giao năm 1995, rồi nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện. Mỹ hiện là một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, điểm đến du học đông đảo nhất, và nơi có cộng đồng người Việt hải ngoại lớn nhất thế giới.
Công việc tại Washington bao trùm cả an ninh, thương mại đầu tư, giáo dục và cộng đồng người Việt tại các bang. Nước Mỹ với tư cách một quốc gia là hệ thống hành chính, pháp luật và nhịp độ chính trị rất khác Việt Nam. Nhà ngoại giao trải qua công tác tại đây tích lũy hiểu biết sâu có ảnh hưởng lâu dài đến sự nghiệp.
Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, dù chung biên giới đất liền không làm cho quan hệ đơn giản hơn.
Đại sứ quán Việt Nam tại Bắc Kinh phụ trách mối quan hệ song phương phức tạp và quan trọng bậc nhất của Việt Nam. Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam nhiều năm liền, nhưng biên giới đất liền chung hơn 1.400km không khiến quan hệ trở nên đơn giản — công dân Việt Nam vẫn cần visa L đầy đủ để du lịch Trung Quốc dù có chung đường biên, một điểm bất đối xứng mà ít quan hệ song phương nào khác của Việt Nam có.
Công việc tại Bắc Kinh đòi hỏi cân bằng liên tục giữa hợp tác kinh tế sâu rộng và các vấn đề nhạy cảm về biên giới, biển đảo. Đây là một trong những địa bàn có khối lượng công việc nặng nhất và cũng được theo dõi sát sao nhất từ trung ương trong toàn bộ hệ thống đối ngoại Việt Nam.
Hàn Quốc là một trong những nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Việt Nam, và Seoul là nơi hàng trăm nghìn lao động và cô dâu Việt Nam đang sinh sống.
Đại sứ quán Việt Nam tại Seoul phụ trách mối quan hệ có quy mô con người rất lớn — hàng trăm nghìn lao động Việt Nam đang làm việc tại Hàn Quốc, cùng cộng đồng cô dâu Việt kết hôn với công dân Hàn Quốc đông đảo. Hàn Quốc cũng là một trong những nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất vào Việt Nam, dẫn đầu bởi các tập đoàn công nghệ và sản xuất lớn.
Điều thú vị ở chiều ngược lại: trong khi công dân Hàn Quốc được miễn thị thực nhập cảnh Việt Nam, công dân Việt Nam lại không thuộc diện K-ETA miễn thị thực điện tử của Hàn Quốc — phải xin visa C-3 thật sự. Công việc tại Seoul vì vậy nặng cả về mảng lãnh sự (bảo hộ công dân lao động) lẫn mảng kinh tế phức tạp.
Việt Nam từng là thuộc địa của Pháp gần một thế kỷ, và quan hệ với Paris ngày nay phản ánh chính lịch sử phức tạp đó.
Đại sứ quán Việt Nam tại Paris phụ trách một trong những mối quan hệ song phương mang nhiều tầng lịch sử nhất của Việt Nam. Khác hẳn với những địa bàn mà quan hệ song phương khởi đầu trung lập, quan hệ Việt-Pháp bắt đầu từ gần một thế kỷ Pháp là mẫu quốc thuộc địa tại Đông Dương — một lịch sử để lại dấu ấn sâu đậm trong kiến trúc Hà Nội, hệ thống giáo dục, và cả ẩm thực (bánh mì chính là di sản đó, được người Việt biến thành thứ hoàn toàn của riêng mình).
Công việc tại Paris ngày nay bao gồm cộng đồng người Việt tại Pháp — một trong những cộng đồng người Việt hải ngoại lâu đời nhất châu Âu — cùng hợp tác giáo dục, văn hóa Pháp ngữ, và vai trò của Pháp trong Liên minh châu Âu. Đây là địa bàn đòi hỏi nhà ngoại giao xử lý khéo léo giữa trọng lượng lịch sử và quan hệ đối tác hiện đại.
Nhật Bản là một trong những điểm đến lao động và du học lớn nhất của người Việt, với cộng đồng người Việt tăng nhanh nhất tại đây.
Đại sứ quán Việt Nam tại Tokyo phụ trách mối quan hệ có quy mô con người và kinh tế đều lớn. Nhật Bản là một trong những điểm đến hàng đầu của thực tập sinh kỹ năng và du học sinh Việt Nam, với cộng đồng người Việt tại Nhật tăng trưởng nhanh nhất trong số các cộng đồng người nước ngoài tại nước này trong thập kỷ qua. Nhật Bản cũng là nhà đầu tư và đối tác viện trợ phát triển quan trọng của Việt Nam trong nhiều thập kỷ.
Công việc tại Tokyo đòi hỏi xử lý khối lượng lớn nghiệp vụ lãnh sự cho cộng đồng lao động và du học sinh, song song với quan hệ kinh tế-kỹ thuật phức tạp. Khác với hộ chiếu một số nước ASEAN láng giềng, hộ chiếu Việt Nam không được miễn thị thực Nhật Bản dưới bất kỳ hình thức nào — một chi tiết mà chính đại sứ quán cũng thường xuyên phải giải thích cho công dân trong nước.
Đại sứ quán, lãnh sự quán và lãnh sự danh dự không phải cùng một trải nghiệm nghề nghiệp
Ai đang cân nhắc sự nghiệp ngoại giao nên hiểu sự khác biệt giữa đại sứ quán, lãnh sự quán và lãnh sự danh dự. Sự khác biệt này là chuẩn mực chung trong ngành đối ngoại toàn thế giới và ảnh hưởng đến ý nghĩa của từng loại địa bàn công tác.
Công tác tại đại sứ quán bao gồm cả công việc chính trị, đại diện chính phủ với chính phủ, và điều phối mọi mảng — chính trị, kinh tế, truyền thông và lãnh sự. Công tác tại tổng lãnh sự quán gần với nghiệp vụ lãnh sự và phục vụ công dân hơn. Còn lãnh sự danh dự là chuyện hoàn toàn khác — thường là bổ nhiệm bán thời gian cho chính công dân nước sở tại, phạm vi dịch vụ hạn chế và không phải con đường sự nghiệp trong hệ thống đối ngoại Việt Nam.
Với ai muốn tìm hiểu nghiêm túc về con đường sự nghiệp, trang làm sao để trở thành nhà ngoại giao là điểm nên đọc tiếp theo, bao gồm cả con đường chuyên nghiệp lẫn con đường danh dự.
Bộ Ngoại giao Việt Nam — Tuyển dụng
Thông báo thi tuyển công chức của Bộ Ngoại giao, điều kiện dự thi, lịch thi và chi tiết vị trí chuyên viên ngoại giao.
Học viện Ngoại giao Việt Nam (DAV)
Cơ sở đào tạo chính quy trực thuộc Bộ Ngoại giao, chương trình cử nhân/thạc sĩ/tiến sĩ quan hệ quốc tế và ngoại giao, cùng các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ.
“Đãi ngộ thật sự của nghề ngoại giao Việt Nam không nằm trong bất kỳ bảng lương nào. Nó nằm ở nơi được sống, mối quan hệ được xây dựng, và câu hỏi địa bàn nào thực sự được săn đón khi lương không còn là thước đo quyết định.”
Nếu tiêu chí là bước ngoặt quan hệ được cả ngành đối ngoại Việt Nam công nhận, khó địa bàn nào cạnh tranh được với Washington. Nếu tiêu chí là độ phức tạp và tầm quan trọng chiến lược, Bắc Kinh là câu trả lời không thể tránh khỏi. Nếu tiêu chí là quy mô con người của di cư lao động, Seoul có trọng lượng riêng. Nếu tiêu chí là chiều sâu lịch sử hậu thuộc địa, Paris mang một câu chuyện không nơi nào khác có. Và nếu tiêu chí là sự kết hợp giữa lao động, du học và công nghệ, Tokyo là câu trả lời.
Câu hỏi mở đầu bài viết này — đại sứ Việt Nam lương bao nhiêu thật ra — trở thành khung câu hỏi sai khi đọc đến đây. Câu hỏi đúng là nhà ngoại giao sẽ tranh nhau địa bàn nào trong ngành đối ngoại Việt Nam, nếu lương không phải thước đo quyết định. Đãi ngộ thật sự của nghề này không phải con số hằng tháng, mà là tổng hòa của những nơi đã sống, những mối quan hệ đã xây dựng, và những khoảnh khắc được là tiếng nói của đất nước trong căn phòng nơi quyết định thực sự diễn ra.